Bir spiker televizyonda Gazze haberini okuyordu. Haberde bombalar vardı. Spiker bir cümlede "ceset" kelimesini kullandı. Ceset, ölü bir insandır. Ama spikerin cümlesinde cesetler ölüyordu. Bu bir hata.
Radyo ve televizyonda bu tür hatalar çok. Bir örnek: "Yarın Ankara'ya gittim." "Yarın" gelecek zamandır. Ama "gittim" geçmiş zamandır. Bu cümle yanlış.
Bir sunucu "Şimdi birazdan yarışmalara geçeceğiz" dedi. "Şimdi" ve "birazdan" aynı zaman değil. Bu da bir hata.
Bu hatalar okuyucuyu şaşırtıyor. Okuyucu yazara daha az güveniyor.
Ama zıt kelimeler her zaman kötü değil. Aşk ve nefret zıt kelimelerdir. Sıcak ve soğuk da zıt kelimelerdir. Burkay Taşkın'a göre romanlarda zıtlık okuyucuya merak veriyor. Okuyucu olaylara farklı bakıyor.
Bir spiker, Gazze'de bombalanan siviller hakkında bir haber okuyordu. Yayında "Binaların içinde can veren onlarca insan cesedi" dedi. Ama ceset zaten ölü bir insandır, yani bir ceset tekrar ölemez. Spiker "Binaların içinde can veren onlarca insan" demeliydi.
Radyo ve televizyonda buna benzer çelişkili sözleri çok sık duyuyoruz. Bir program sunucusu "Tebrik edeyim sizi galiba" diyor. "Edeyim" bir istek anlatıyor, "galiba" ise bir olasılık. Bu iki anlam birlikte kullanılmaz. Radyoda bir sunucu "Ne mutlu bize ki yarına ulaşabildik" diyor. Fiil geçmiş zamanda olduğu için "yarın" kelimesiyle uyuşmuyor. Bir belgeselde ise aynı çorap için hem "dokumak" hem "örmek" fiilleri kullanılıyor.
Çelişkili sözler okuyucuyu şaşırtır ve yazara olan güveni azaltır. Dilbilimciler bu sözleri iki gruba ayırıyor: anlam çelişkileri ve sözcük çelişkileri. Örneğin "Yarın Ankara'ya gittim." cümlesinin yapısı doğrudur, ama anlamı yanlıştır. "Eminim" ile "olsa gerek", "muhakkak" ile "sanıyorum" ya da "şimdi" ile "birazdan" da aynı cümlede birlikte kullanılmamalıdır.
Dilbilimci Ömer Asım Aksoy'a göre, yeni Türkçe kelimelerle eski yabancı kelimeleri aynı cümlede kullanmak da bir çelişkidir. Aksoy bunu silindir şapkayla entari giymeye benzetiyor. Örneğin "Emrinizi yerine getirmeyi ödev telakki ederim" yerine "Buyruğunuzu yerine getirmeyi ödev sayarım" demek gerekir.
Dilbilimciler "karşıtlık" kavramını "çelişki"den ayırıyor. Aşk ve nefret, sıcak ve soğuk gibi kelimeler birbirinin karşıtıdır. Burkay Taşkın, İhsan Oktay Anar'ın Puslu Kıtalar Atlası romanı üzerine bir tez yazdı. Taşkın'a göre edebiyatta karşıtlık okuyucuyu şaşırtır ve merak uyandırır. Ayrıca okuyucunun olaylara farklı açılardan bakmasını sağlar.
Yazı, şair Ece Ayhan'ın bir çocukluk anısıyla bitiyor. Eskiden İstanbul'da, Sultanahmet'te idamları herkesin önünde yaparlardı. Ece Ayhan 10 yaşındayken, Cankurtaran İlkokulu'nun öğrencilerini de idamları izlemeye götürmüşler. Ayhan, okulun adı "can kurtaran" olduğu için bu olayda büyük bir çelişki görüyor.
Gazze'de sivillerin bombalanmasıyla ilgili bir haber okuyan spiker yayında söze şöyle başladı: "Binaların içinde can veren onlarca insan cesedi…" Spikerin fark etmediği bir şey vardı: Cesetler asla can veremez. Spikerin anonsa "Binaların içinde can veren onlarca insan…" diye başlaması gerekiyordu.
Dilin hızla kirletildiği medya düzeninde, radyo ve televizyon kanalları arasında dolaşırken kulağımıza çalınan çelişkili ifadeler saymakla bitmez. Gündüz kuşağındaki bir program sunucusu "Tebrik edeyim sizi galiba..." diyor; oysa istek bildiren bir fiille olasılık anlamı taşıyan "galiba" sözcüğü kullanılamaz. Radyodaki bir müzik programı sunucusunun "Ne mutlu bize ki yarına ulaşabildik..." sözünde ise fiil, hareketin olup bittiğini anlatıyor ve bu durum "yarın" sözcüğüyle uyuşmuyor. Burada "bugüne" denebilirdi. Bir belgesel anlatıcısının aynı çorap için hem "dokumak" hem "örmek" fiillerini kullanması da bir çelişkidir.
Bir metinde anlam bakımından birbirini tutmayan sözler bulunması, okuyucuları şaşırttığı gibi yazara duyulan güveni de azaltır. Dilbilimciler bu tür sözleri anlam çelişkileri ve sözcük çelişkileri olmak üzere iki başlıkta inceliyor. Cümle ögeleri arasında yalnız biçim bakımından değil, anlam bakımından da bağlantı kurulmalıdır. "Yarın Ankara'ya gittim." cümlesi biçimce yanlış olmasa da anlamca hatalıdır. Doğaçlama konuşmalarda bu tür yanlışlara daha sık rastlanır.
Yazılı metinlerde de benzer örnekler var. "Eminim yanlış yapmaktan bunca kaçıp konuşmaya, iç dökmeye ağırlık tanımamız da toplumsal bir özelliğimiz olsa gerek." cümlesinde "eminim" ile "olsa gerek" uyuşmaz; yazarın bundan emin mi olduğu, yoksa yalnızca öyle mi sandığı belli değil. "Bundan aşağı yukarı tam yüz yıl önce…" ifadesinde de "tam" ile "aşağı yukarı" bir arada kullanılamaz. "Muhakkak ki ömrümün en ilginç ve heyecanlı anlarından birini yaşamışımdır sanıyorum." cümlesinde ise bir durum hem "muhakkak" hem "sanıyorum" yargısıyla değerlendiriliyor. "Olumlu tepki" sözü de yanlıştır, çünkü "tepki" bir duruma ya da olaya karşı gösterilen olumsuz davranıştır.
Bazen bir anlatımda kullanılan sözcükler arasında, kökenleri gereği bir tutarsızlık görülür. Dilbilimci ve yazar Ömer Asım Aksoy bu "sözcük çelişkilerini" şöyle tanımlıyor: "Kimileyin bir anlatım içinde yeni Türkçe sözcüklerle birlikte artık unutulmuş olan ya da bırakılması gereken yabancı sözcükler kullanılmaktadır. Bu da bir tutarsızlıktır. Silindir şapka ile entari giymek gibi bir şey. Bu durumu vurgulayan bir deyimimiz de vardır: Altı kaval üstü şeşhane." Aksoy'un örneğine göre "Emrinizi yerine getirmeyi ödev telakki ederim." yerine "Buyruğunuzu yerine getirmeyi ödev bilirim (sayarım)." denmelidir.
Düşünülmeden kullanılan sıfat ve zarflar da anlam çelişkisine yol açabilir. Bir fiil birbirinden farklı zamanlarda gerçekleşemeyeceği için aynı fiille ilgili farklı zaman ifadeleri kullanılamaz. "Şimdi birazdan yarışmalara geçeceğiz..." cümlesindeki "şimdi" ve "birazdan" farklı zaman dilimlerini anlattığından bir arada kullanılmamalıdır.
"Karşıtlık" kavramının "çelişki"den ayrı ele alınması gerekir. Dilbilimci Dr. Şerife Sazak, "Karşıtlık ve Dildeki Görünümü" başlıklı makalesinde karşıtlığın bağlama bağlı olarak söz dizimsel bir yapıda ortaya çıktığını belirtir. Sazak'a göre karşıtlık, aşk/nefret ya da sıcak/soğuk gibi, aralarındaki çelişkiyle ayrışan ama aynı sözcüksel ve anlam bilimsel alanı paylaşan sözcükler arasındaki ilişkidir.
Burkay Taşkın ise İhsan Oktay Anar'ın Puslu Kıtalar Atlası Romanında Dilsel Karşıtlıklar başlıklı yüksek lisans tezinde, edebî metinlerde özellikle olay örgüsünde yaratılan karşıtlıkların okuyucuda şaşkınlık yaratarak merak uyandırdığını ileri sürüyor. Taşkın'a göre karşıtlık eleştiri odaklıdır, tekdüzeliği kırar, duygusal derinliği olan bir anlatım sağlar ve her olayı tersiyle düşünmeye, olaylara çok yönlü bakmaya olanak tanır.
Karşıtlık ve çelişkiler, her zaman başka bir seçenek olabileceğini düşünmemizi sağlar. Çelişkili sözler üzerine yazımızı çelişki dolu bir öyküyle sonlandıralım. Yaşamın çelişkilerini dizelere dökmekte usta bir kalem olan şair Ece Ayhan, Ece Ayhan'ın İstanbul'u kitabında çocukluğunda halkın gözü önünde yapılan idamları şöyle anlatır: "Sultanahmet Ceza ve Tevkifevi şimdiki Mimar Sinan yapısı hamamın arkalarındaydı. Asılacak insanları, Ayasofya hizasında, yönü tramvay yoluna gelecek biçimde, darağacı kurarak asarlardı. 'İbret-i âlem' olarak sabah 10.30-11.00'e kadar herkes görsün için. Ben 10 yaşındayken, 'Cankurtaran' sözcüğüyle bir çelişki olarak, Cankurtaran ilkokulu çocuklarını yurttaşlık bilgisi uygulaması için götürdüklerini hatırlıyorum. Yavru kurtlar kepleriyle öndeydi…"