Yeni yıl geliyor. 2025 Türkiye için nasıl bir yıl olacak? Yazara göre cevap bir resimde. Bu resmin adı "Stańczyk". Ressam Jan Matejko'dur. Resimde üzgün bir adam var. Adam bir sarayda oturuyor.
Bugün Türkiye'de insanların durumu da böyle. İnsanlar üzgün ve çok yorgun. Ülkede çok sorun var. Çoğu insan için gelecek parlak değil.
1980'lerin sonunda Soğuk Savaş bitti. Bazı insanlar "Tarihin sonu geldi." dedi. Ama sonra yeni krizler ve savaşlar oldu.
Yazara göre kriz artık normal bir şey. Krizler her gün hayatımızda var. Türkiye'de köpekler için yeni bir yasa var. Bir bebek skandalı oldu. Kadın cinayetleri de var. İnsanlar kızıyor, ama bir şey yapamıyor. Birçok insan yalnız.
Yazara göre her şeye kötü bakmak da yanlış. Yeni yıl yeni bir başlangıç için bir şans. İnsanların birbirine ihtiyacı var.
Yazara 2025'in Türkiye için neye benzediğini sorsalar, Jan Matejko'nun Stańczyk adlı tablosunu gösterirdi. Bu tabloda bir sarayda üzgün bir şekilde oturan bir saray palyaçosu var. Yazara göre bu resim bugünkü ruh hâlimizi anlatıyor. Bir yandan ağır gündem yüzünden üzgünüz, öbür yandan alışveriş ve eğlence koşturmacası yüzünden yorgunuz. Küçük bir grup dışında çoğu insan için geleceğin parlak olduğunu söylemek doğru olmaz.
1980'lerin sonunda Sovyetler Birliği yıkıldı ve Soğuk Savaş sona erdi. Margaret Thatcher o yıllarda sık sık "Başka alternatif yok" dedi. Bazı liberal düşünürler de "tarihin sonu"nun geldiğini söyledi. Ama kısa süre sonra büyük krizler ve yeni savaşlar başladı. Tarih devam etti, ama insanlar hâlâ bir "son" duygusu yaşıyor.
Yazar, Lauren Berlant'ın "krizin sıradanlığı" fikrini hatırlatıyor. Berlant'a göre krizler artık özel bir durum değil, günlük hayatın normal bir parçası. Bu sürekli kriz hâli yeni başlangıçları erteliyor. Sanki zaman ilerlemiyor ve biz bugünün içine sıkışıp kalıyoruz.
Türkiye'de de bunu görebiliriz. Yazarın "köpek katliamı yasası" dediği yasa, yenidoğan bebek skandalı ve kadın cinayetleri insanları çok kızdırdı. Ama bu öfke kısa sürdü ve çoğu zaman çaresizliğe dönüştü. Birçok insan derin bir hüzne düştü ya da kendi iç dünyasına kapandı. Bazıları da "Dünyaya bir kere geliyoruz" diyerek her şeyi görmezden gelmeyi seçti.
Yazar, kötümserliğin de bir tuzak olduğunu belirtiyor. Fransız filozof Jacques Rancière'e göre melankoli kendi güçsüzlüğünden beslenir. "Hiçbir şey değişmeyecek" diyen bakış, bugünkü durumu devam ettirir.
Alain Badiou 2000'lerin başında, insanların sadece para, başarı ve cinsellikle ilgilendiğini yazdı. Yazara göre geçen 25 yılda durum daha da kötüleşti. İnsanlar arasındaki bağlar zayıfladı ve kimse dinlenmiyor. Bugün çok konuşulan yalnızlık salgınının önemli bir nedeni bu.
Antonio Gramsci yılbaşlarından nefret ettiğini söylüyordu. Ama yazara göre bugün kırılmalara ve yeni başlangıçlara her zamankinden çok ihtiyacımız var. Bunun için zayıflayan toplumsal bağları yeniden kurmak gerekiyor.
Yeni yıla girerken "2025 Türkiye için neye benziyor?" diye soracak olsalar, Jan Matejko'nun Stańczyk adlı tablosunda resmettiği, sarayda hüzünlü biçimde oturan soytarıyı gösterirdim. Bir yandan her geçen gün yoğunlaşan gündemin ağırlığından melankoliye hapsolmuş, öte taraftan her türlü kitlesel tüketim ve şenlik koşturmacasından geri duramayıp yorgun düşmüş bir ruh hâlinden bahsediyorum.
Gündemin kaba bir muhasebesi yapıldığında ortaya çıkan tablo bu. Dünyanın gidişatı ile kişisel gündemimiz arasındaki ayrımın giderek kapandığı bir dönemdeyiz. Politik ve sosyal gelişmelerden kaçabilme lüksüne sahip küçük bir azınlığın dışında, çoğumuz için geleceğin parlak olduğunu söylemek büyük bir kandırmaca olur.
1980'lerin sonuna doğru Margaret Thatcher'ın "Başka alternatif yok" söylemi ortalığı kasıp kavururken ve Sovyetler Birliği'nin yıkılışıyla Soğuk Savaş sona ererken liberal entelektüeller "tarihin sonunu" ilan etmişti. Büyük anlatıların ölümü duyurulmuş, kapitalizm önünde onu dizginleyecek bir alternatif olmaksızın hâkim güç hâline gelmişti. Ancak sonunun geldiği söylenen tarih, kısa süre içinde büyük krizler ve yeni savaşlarla yeniden dirildi.
Tarih hareket etmeye devam etse de insanlık, içine düştüğü "son" duygusuyla boğuşmayı sürdürüyor. Yeninin ufukta görünmediği, sosyal, ekonomik ve kültürel olarak geleceksizliğin baskın olduğu bir durumun içindeyiz. Kıyamet anlatılarından savaşlara, ekonomik buhranlardan hazcı bir nihilizme kadar, ne başlangıcını ne de sonunu kestirebildiğimiz bir "şimdi"nin içinde hareket ediyoruz.
Lauren Berlant'ın Zalim İyimserlik adlı kitabında bahsettiği "krizin sıradanlığı" kavramı, içinde yaşadığımız kültürel uğrağı oldukça iyi ifade ediyor. Berlant'a göre ekonomik ve toplumsal krizler artık istisnai bir durum değil, gündelik hayatın yerleşmiş bir parçası. Çağ açıp çağ kapatan köklü krizler yerine, gündelik hayatımızın her noktasına sinmiş ve bir şekilde yönetmek zorunda olduğumuz bir kriz hâli var. Bu sürekli kriz hâli, beklenen sonu ve yeni başlangıçları erteliyor; zaman sanki döngüsel bir hareketle bizi kıpırdayamadığımız bir bugünün içine sıkıştırmış gibi.
Türkiye'nin mevcut hâline bakınca bu sıkışmışlığı görebiliyoruz. Korkunç bir manipülasyonla gündeme sokulan köpek katliamı yasası, herkesi kısa süreli bir şoka uğratan yenidoğan bebek skandalı, dehşetle karşılanan kadın cinayetleri ve iktidarın artık saklamaya gerek duymadığı hukuksuzluklar, duygusal reaksiyonlar ve anlık öfkelerle karşılandı; çoğunlukla da çaresizlik hissiyle sönümlendi. Böylece "Bu nesil neler gördü" yakınmasının ve "yitik nesil" anlatısının hâkim olduğu bir kültürel hava oluştu. Bu süreç ya dipsiz bir melankoliyle ya da tamamen iç dünyaya kapanmayla sonuçlanıyor. "Dünyaya bir kere gelmenin" meşruiyetiyle kafayı çevirmek ve hazcı bir nihilizmle hareket etmek ise bir başa çıkma mekanizması olarak beliriyor.
Genel resme baktığımızda, kolektif olarak geleceğe dair iyimser olmak için pek bir sebep yok gibi duruyor. Ancak Fransız filozof Jacques Rancière, melankolinin kendi güçsüzlüğünden beslendiğini söyler ve ekler: "Sistemin eleştirel yorumunun bizzat sistemin bir parçasına dönüştüğü bu dünyaya 'küskün gözlerle bakan berrak zihin' konumunu kendine ayırmak yeter ona." Hiçbir şeyin değişmeyeceğini ve bizi yalnızca bir felaketin beklediğini ileri süren kötümser bakış da mevcut durumu yeniden üretiyor. İyimser bakmak bir kandırmaca olsa da mutlak kötümserlik de başka bir tuzak.
Alain Badiou, 2000'lere girilirken yazdığı Yüzyıl adlı kitabında "Yapay bir bireyciliğin tahakkümü altındayız" diyordu. Ona göre yalnızca parayla, toplumsal başarıyla ve cinsellikle kurulan "üç ilişki" ilgiye layık görülüyordu. Aradan geçen 25 yılda bu resim daha da radikalleşti. Kolektif her türlü bağdan yoksun kalan bu ihtiyatlı öznenin en temel arzularından biri, yani işitilme arzusu bile karşılıksız kaldı. Bugün her yerde konuşulan yalnızlık salgınının başlıca nedenlerinden biri bu.
İtalyan Marksist Antonio Gramsci, hayatı ve insan ruhunu ticari bir kaygıya dönüştüren, sabit vadeli hesaplar gibi kapanan yılbaşlarından nefret ettiğini söylüyordu. Ancak onun yaşadığı 20. yüzyıl, başka ihtimallerin çok daha yakın olduğu bir dönemdi. Bu zor zamanlarda çatlaklara ve kırılmalara hiç olmadığı kadar ihtiyacımız var. Son duygusunun ağırlığından sıyrıldığımız bir ihtimaller dünyasını coşkuyla arzulayabilmek yeni bir başlangıç olabilir. Bunun için de gevşeyen kolektif bağları yeniden kuracak farklı imkânlar yaratmak gerekiyor.