Suriye'de 2011'de bir savaş başladı. Milyonlarca Suriyeli ülkesinden gitti. Birçok Suriyeli şimdi Türkiye'de yaşıyor. Suriye'de eski yönetim 61 yıl sonra bitti. Türkiye'deki Suriyeliler çok mutlu. İstanbul'da ve Diyarbakır'da sokaklarda kutlama yaptılar.
Devletin listesinde 2,9 milyon Suriyeli var. Listede olmayan Suriyeliler de var. Onların sayısı yaklaşık 150-200 bin.
Suriyeliler hemen evlerine dönecek mi? Metin Çorabatır'a göre, bu çok zor. Çorabatır, İltica ve Göç Merkezi'nin (İGAM) başkanı. Suriye'de hâlâ kavga ve sorunlar var. Halep'te elektrik günde sadece 2 kez geliyor. Su da çok az.
Çorabatır'a göre, önce yeni bir hükümet gerekli. Adalet de çok önemli. Belki 1 yıl sonra durum biraz düzelecek. Ama iyi haberler de var. Suriye'de ekmek fırınları yeniden çalışıyor.
Çorabatır'a göre, birçok Suriyeli 2 yıl içinde dönecek. Ama bu hâlâ belli değil. Uzmanlar da endişeli. Suriye'de birçok grup var. Belki bu gruplar arasında yeni bir savaş olacak.
Suriye'de 2011'de iç savaş başladı ve milyonlarca Suriyeli ülkesini terk etti. Yıllardır Türkiye'de yaşayan Suriyeliler, 61 yıllık Baas yönetiminin sona ermesini büyük bir sevinçle karşıladı. İstanbul'dan Diyarbakır'a kadar birçok şehirde sokaklara çıkıp kutlama yaptılar. Şimdi pek çok insan, Suriyelilerin ülkelerine geri dönmesini bekliyor.
Ancak İltica ve Göç Merkezi (İGAM) Başkanı Metin Çorabatır'a göre, Suriyelilerin yakın zamanda dönmesi çok zor. Çorabatır, Suriye'de henüz düzen ve güvenlik olmadığını söyledi. Ona göre BM de geri dönüşü desteklemiyor. İsrail bombalamaya başladı ve YPG'nin kontrol ettiği bölgelerde çatışmalar devam ediyor. Ayrıca HTŞ içinde birçok grup var ve bu grupların birliği belli değil.
Göç İdaresi Başkanlığına göre, Türkiye'de "geçici koruma" altında 2,9 milyon kayıtlı Suriyeli var. Bunun dışında yaklaşık 150-200 bin kayıtsız Suriyeli olduğu tahmin ediliyor. Savaş boyunca en yüksek sayı 3,7 milyondu. Çorabatır'a göre, "10 milyon Suriyeli var" gibi iddialar doğru değil.
Çorabatır, Suriye'nin uzun yıllardır çok kötü durumda olduğunu anlattı. Örneğin Halep'te günde sadece 2 kez elektrik, 1 ya da 2 kez su geliyor. Çorabatır'a göre, güvenli bir dönüş için önce bir hükümet gerekiyor. Adalet sistemini de yeniden kurmak lazım. Yönetimi alan gruplar birbiriyle çatışmazsa ve sözlerini tutarsa, en az 1 yıl içinde düzelme başlayabilir.
Çorabatır, Suriyelilerin geri dönüş konusunda endişeli olduğunu belirtti. Ama iyi işaretler de var. HTŞ, dünyaya yeni bir yüz göstermeye çalışıyor. Ayrıca Suriye'de uzun süredir kapalı olan fırınlar yeniden açıldı.
Bazı Suriyeliler, hükümet politikaları ve nefret söylemi yüzünden Türkiye'den hemen gitmek istiyor. Ama Çorabatır'a göre bunlar çoğunluk olmayacak. Birçok ailenin çocukları okula gidiyor, bazıları da burada iş kurdu. Bu yüzden Çorabatır, büyük bir geri dönüşün yaklaşık 2 yıl süreceğini düşünüyor. Hatay'dan gidenlerin bir kısmı ise sadece evlerini görmeye gitti. Çorabatır'a göre önemli soru şu: Bu insanlar Türkiye'ye tekrar girebilecek mi?
Uzmanlara göre en büyük tehlike, muhalif gruplar arasında yeni bir çatışma. Atlantic Council'dan Thomas Warrick, gruplar arasında güç mücadelesi olacağını söyledi. HTŞ, ABD'nin desteklediği Suriye Demokratik Güçleri (SDG) ve Türkiye'nin desteklediği Suriye Millî Ordusu (SMO) ile anlaşmak zorunda. Uzmanlar, Türkiye'nin HTŞ'yi açıkça söylemeden desteklediğini düşünüyor. SMO ise HTŞ'yi radikal bulduğunu söylüyor.
Suriye'de 2011'de başlayan iç savaşın ardından milyonlarca Suriyeli ülkesini terk etti. Yıllardır Türkiye'de yaşayan Suriyeliler ise 61 yıllık Baas yönetiminin yıkılmasını büyük bir coşkuyla karşıladı. İstanbul'dan Diyarbakır'a Türkiye'nin dört bir yanında sokaklara çıkan Suriyeliler kutlama yaptı. Pek çok insan ise Suriyelilerin ülkesine geri döneceği beklentisi içinde.
Aposto'ya konuşan İltica ve Göç Merkezi (İGAM) Başkanı Metin Çorabatır'a göre, Suriyelilerin yakın zamanda ülkelerine dönme ihtimali çok düşük. Çorabatır, hem siyasi istikrar hem de güvenlik sorunları nedeniyle sivillerin dönüşünün hemen olamayacağını belirtiyor: "Kısa zamanda hızlı bir dönüşün olacağına ihtimal vermiyoruz çünkü şu anda Suriye istikrara kavuşmuş değil. Bunu BM de teyit ediyor, onlar da geri dönüşü teşvik etmiyor. Bir yandan İsrail bombardımanı başladı. YPG'nin kontrolündeki bölgelerde de çatışmalar sürüyor. Ayrıca HTŞ'nin de pek çok unsuru var, onlar arasındaki birliğin ne kadar devam edeceği de belli değil."
Türkiye'deki Suriyeliler "geçici koruma" statüsüne sahip. Göç İdaresi Başkanlığına göre Türkiye'de 2,9 milyon kayıtlı Suriyeli bulunuyor; bu veriyi BM ve uluslararası kurumlar da kabul ediyor. Kayıtsız Suriyelilerin sayısının ise yaklaşık 150-200 bin kişi olduğu tahmin ediliyor. Bu sayı iç savaş boyunca en çok 3,7 milyon olarak kaydedildi. Çorabatır, Suriyelilerin sayısının gerçekte 10 milyonu bulduğu gibi iddialar dile getirilse de bunların doğru olmadığını söylüyor.
Suriye'nin son 16 yıldır çöküntü içinde olduğunu söyleyen Çorabatır, "Halep'te günde 2 kez elektrik veriliyor. 1 ya da 2 kez su veriliyor" dedi. Çorabatır'a göre güvenli geri dönüş için öncelikle Suriye'de hükümetin kurulması ve adalet sisteminin yeniden inşa edilmesi şart: "Bu çok zor ve uzun sürebilecek bir süreç. Ancak adalet olmadan normalleşme olmaz. Eğer şu an iktidarı eline alan gruplar kendi aralarında çatışmazlarsa ve verdikleri sözleri tutarlarsa en az 1 yıl içinde toparlanma işaretleri başlayabilir. Yani 1 sene daha beklemek lazım ama insanlar bekler mi, bilinmez."
Çorabatır, geri dönüşü sorduklarında Suriyelilerin kaygı duyduklarını dile getirdiğini aktarıyor. Bununla birlikte istikrara dair işaretler de var: "HTŞ, kendini uluslararası topluma kabul ettirme girişiminde. Yeni bir imaj çizme yolundalar. Bu imaj gerçekçi mi değil mi, bekleyip göreceğiz." Çorabatır'ın aldığı son bilgilere göre, uzun süredir kapalı olan fırınlar da yeniden açıldı.
Çorabatır, bazı Suriyelilerin hükümet politikaları ve nefret söylemleri yüzünden bir an önce Türkiye'yi terk etmek istediğini, ancak bunların çoğunlukta olmayacağını söylüyor: "Orta direk dediğimiz Suriyeli mülteciler biraz daha bekleyip gördükten sonra gidip gitmemeye karar verecekler. Bazılarının çocuklarının okulu devam ediyor, iş kuranlar var. Dolayısıyla anlamlı bir geri dönüşün normal koşullarda 2 yılı bulmasını bekliyoruz. Ancak hâlâ büyük bir belirsizlik var."
Hatay'dan gidenlerle ilgili olarak ise Çorabatır, bir kısmının yalnızca evlerinin durumunu görmek için ön keşfe çıktığını vurguluyor: "Kritik ve bilemediğimiz nokta, geri dönerlerse Türkiye'ye tekrar alınacaklar mı? Sınırdan geçenlerin geçici koruma kimliği iptal edilecek mi? İptal edilme olasılığı var ama olmaması lazım."
Esad'ın yenilmesiyle muhalif grupların kendi aralarında çatışma ihtimali, geri dönüşlerin önündeki en ciddi engel olarak görülüyor. ABD merkezli düşünce kuruluşu Atlantic Council'dan güvenlik uzmanı Thomas Warrick, "Muhalif gruplar içinde üstünlük mücadelesi olacaktır" diyor. Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezinden Will Todman da süreci Türkiye, Rusya ve İran dışişleri bakanlarının hafta sonu bir araya geldiği Doha'dan takip ederken "Esad devrildiğine göre şimdi muhalifler arasındaki bölünmeler gün yüzüne çıkacaktır" dedi.
Batılı devletlerden tanınma arayan HTŞ, ABD destekli Suriye Demokratik Güçleri (SDG) ile temas halinde. Suriye'nin kuzey ve doğusunu kontrol eden Kürtler de "ortak bir gelecek inşası için" HTŞ ile diyaloğa hazır olduklarını açıklamıştı. HTŞ'nin uzlaşması gereken bir diğer grup ise Türkiye destekli Suriye Millî Ordusu (SMO). Geçmişte HTŞ ile sert kavgalar veren SMO, Halep saldırısıyla başlayan yeni süreçte bu örgüte kısmen destek sağladı. Yine de SMO kaynakları, gazetecilere verdikleri demeçlerde kendilerini "radikal buldukları" HTŞ'den ayırıyor.
Uzmanlar, Türkiye'nin HTŞ'ye zımni destek verdiği konusunda hemfikir. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan geçen cuma günü yaptığı açıklamada, "İdlib, Hama, Humus ve hedef tabii Şam. Temennimiz kazasız belasız Suriye'deki bu yürüyüşün devam etmesi" ifadelerini kullanmıştı.