Türkiye'de elektriğin yaklaşık üçte biri kömürden geliyor. 2025 yılında bu oran yüzde 34,1'di. Bu kömürün çoğu başka ülkelerden geliyor. Türkiye'de de kömür var. Ama bu kömür iyi değil.
Kömür çok kirli. Havayı, suyu ve bitkileri kirletiyor. Maden işçileri için de tehlikeli. Kömür dünyayı da ısıtıyor.
Türkiye'nin 2053 için bir hedefi var. O yıl ülke havaya hiç karbon vermeyecek. Uzmanlara göre bu hedef için 2030'da kömürü bırakmak gerekiyor. Ama devlet kömür santrallerine hâlâ destek veriyor.
5 Kasım'da Bakan Alparslan Bayraktar yeni bir plan anlattı. Planın adı "Millî Enerji 2040". Bu planda kömürü bırakmak için bir tarih yok.
Türkiye'de güneş ve rüzgar enerjisi artıyor. Ama bu enerjiyi saklamak zor. 2050 için 140 GW depo gerekiyor. Bugün sadece 50 MW var. Bu iş gerçekten çok zor.
Yetkililere göre Türkiye yenilenebilir enerjide sürekli rekor kırıyor. Ama Türkiye'de elektriğin yaklaşık üçte biri hâlâ kömürden geliyor. Bu kömürün büyük bölümü de yurt dışından alınıyor. Türkiye 2053 yılı için net sıfır emisyon hedefi koydu. Buna rağmen kömür santralleri devletten destek ve alım garantisi almaya devam ediyor.
Kömür, en çok karbon çıkaran fosil yakıttır. Yine de 2025'te dünya elektrik üretiminde %32,6 ile birinci sıradaydı.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının rakamlarına göre 2025'te Türkiye'deki elektriğin %34,1'i kömürden geldi. Bunun %12,5'i yerli kömürden, yaklaşık %21,6'sı ise ithal kömürden geldi. Fosil yakıtların payı 2021'de yaklaşık %65'ti, 2024'te %55'e düştü. Kömürden elektrik üretimi ise 2024'te 122 TWh ile rekor kırdı, 2025'te yaklaşık 121 TWh oldu.
Kömür kirli bir madendir. Doğaya zarar veriyor, işçilerin sağlığını bozuyor ve bazen canlarını alıyor. Yakıldığında havayı, suyu ve bitkileri kirletiyor. Türkiye'nin yaklaşık 22 milyar ton kömürü var ama bunun çoğu kalitesi düşük linyittir. Bu yüzden Türkiye dışarıdan kömür alıyor.
Dünyada kömür tüketiminin yaklaşık %71'i Çin ve Hindistan'a ait. Bu ülkeler kömürün çoğunu kendileri üretiyor. Türkiye için ise böyle bir avantaj yok. Yerli kömür santrallerinde ve madenlerde yaklaşık 50 bin kişi çalışıyor. Bu, toplam çalışanların sadece %0,15'i. Ayrıca kömürlü santraller 2023'te yaklaşık 111 milyon ton karbondioksit çıkardı. Bu, Türkiye'nin toplam sera gazının yaklaşık beşte biri.
Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar, 5 Kasım'da "Millî Enerji 2040" planını tanıttı. Planda kömürden çıkış hakkında hiçbir bilgi yok. Uzmanlara göre Türkiye 2053 hedefi için 2030'a kadar kömürü bırakmalı. APLUS Enerji'nin 2021'de hazırladığı bir rapor da bunun mümkün olduğunu gösterdi. Rapora göre kirleten para ödemeli ve kömür santrallerine destek verilmemeli.
Resmî planlara göre kömürden çıkış 2035'te başlayacak ve 2050'de bitecek. Yazar, hükümetin bu konuda samimi olmadığını düşünüyor. Ona göre en önemli konu, rüzgar ve güneş enerjisini depolamak. 2050 için 140 GW depolama gerekiyor ama bugün sadece 50 MW var.
“Yenilenebilir enerjide rekor üstüne rekor kırıyoruz” deniyor ama Türkiye’de elektriğin yaklaşık üçte biri hâlâ kömürden üretiliyor. Üstelik bunun büyük bölümü ithal kömürden geliyor. 2053 için net sıfır emisyon hedefi koyarken kömür santrallerine teşvik ve alım garantisi vermeyi neden sürdürüyoruz?
Karbon yoğunluğu en yüksek fosil yakıt olan kömür, 2025 yılında dünya birincil enerji tüketiminde %27,7’lik payla petrolden sonra ikinci sırada yer almış; dünya elektrik üretiminde ise %32,6’lık payla ilk sıraya yerleşmiş.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının resmî verilerine göre Türkiye’de 2025 yılında kömüre dayalı santrallerden toplam 120.855,77 GWsa elektrik üretildi; bunun 44.264,11 GWsa’lik kısmı yerli, 76.591,66 GWsa’lik kısmı ithal kömürden geldi. Kömürün toplam elektrik üretimindeki payı %34,1 olurken yerli kömürün payı %12,5, ithal kömürün payı ise yaklaşık %21,6 oldu. Diğer fosil kaynaklar da eklendiğinde elektriğimizin yarıdan fazlası fosil yakıtlardan elde ediliyor.
Fosil yakıtların elektrik üretimindeki payı 2021’de yaklaşık %65 iken 2024’te %55’e düşmüş. Bir ilerleme var ama net sıfır hedefine ulaşmak için bunun çok ötesine geçmek gerekiyor. Yalnızca kömüre bakıldığında durum daha vahim: Kömürden elektrik üretimi 2024’te 122 TWh ile rekor kırmış, 2025’te yaklaşık 121 TWh’ye gerilemiş. Ne yaman çelişki: Açıklamalarda temiz enerjiye yönelişten söz ediliyor ama yılın sonunda kömür hâlâ birinci sıradaki kaynağımız.
Oysa kömürün hiçbir çekiciliği yok. Madenciliğin yapıldığı bölgelerde doğa katliamına yol açan, işçinin canını alan, yakıldığında havayı, suyu ve bitkileri zehirleyen kirli bir maden bu. Bakanlığın rakamlarına göre toplam kömür kaynağımız 22 milyar ton civarında ve bunun %93,3’ünü linyit ile asfaltit oluşturuyor. Ancak linyit kaynaklarımızın yaklaşık %79’unun ısıl değeri 2.500 kcal/kg’nin altında. Biz de kömür ithal ediyor, ithal kömürle elektrik üretiyoruz.
Dünya kömür tüketimi 2000’lerin başındaki yaklaşık 5 milyar tondan 2025’te 8,84 milyar tona yükselmiş. Bu tüketimin yaklaşık %71’ini dünya nüfusunun %35’ini oluşturan Çin ve Hindistan gerçekleştiriyor; Çin’in payı tek başına %56. ABD ve Avrupa Birliği’nde kömür tüketimi uzun vadede gerilerken bu iki ülke, ihtiyacın büyük bölümünü yerli üretimle karşıladığı için kömürü tedarik güvenliği açısından cazip buluyor.
Türkiye’de ise tablo farklı. İthal kömürle üretilen elektrik, yerli kömürle üretilenin yaklaşık 1,7 katı. İthal kömüre bu kadar yaslanırken bizim için böyle bir avantaj da yok. İstihdam açısından da önemi sınırlı: Yerli Kömür Kaynaklı Elektrik Üreticileri Derneği’ne göre yerli kömür santralleri ve işletmelerinde doğrudan yaklaşık 50 bin kişi çalışıyor; bu, 2025’teki toplam istihdamın yaklaşık %0,15’i. Buna karşılık kömürlü santraller 2023’te yaklaşık 111 milyon ton karbondioksit salımına neden olmuş; bu da Türkiye’nin toplam sera gazı emisyonlarının yaklaşık beşte biri.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın 5 Kasım’da tanıttığı “Millî Enerji 2040” planında kömürden çıkışa yönelik hiçbir bilgi yok. Bir önceki Ulusal Enerji Planı’nda ise kömür santrallerinin 2035’e kadar sistemde kalması öngörülüyordu. Oysa uzmanlara göre 2053 hedefinin tutması için 2030 itibarıyla kömürden çıkılmış olması gerekiyor. Bakanlık ise yerli kömür santrallerinin alım garantileri dahil çeşitli destek mekanizmalarıyla üretimde kalmasını savunuyor ve bunu arz güvenliği ile istihdama bağlıyor.
APLUS Enerji’nin 2021’de sivil toplum kuruluşları için hazırladığı “Karbon Nötr Türkiye Yolunda İlk Adım: Kömürden Çıkış 2030” raporu, Türkiye’nin 2030’a kadar kömürden çıkmasının teknik ve ekonomik açıdan mümkün olduğunu ortaya koyuyordu. Rapora göre “kirleten öder” ilkesiyle karbon emisyonlarının fiyatlandırılması ve kömüre verilen desteklerin kaldırılması, sorunu piyasa kuralları içinde kendiliğinden çözecek. Biz ise tam tersini yapıyoruz; demek ki zamana oynuyoruz. Hedefleri laf olsun diye koyan idareciler gidecek ama Türkiye kalacak ve kömürün yarattığı sorunlarla boğuşmaya devam edecek.
Resmî planlara göre kömürden çıkış 2035’te başlayacak ve kömürün payı 2050’de sıfırlanacak; uzmanlar ise bunun yaşanmayacağı görüşünde. Samimiyetin tek göstergesi, rüzgar ve güneş enerjisinin depolanmasına yönelik yatırımlar olabilir. 2053 hedefleri için planlanan 500 milyar dolarlık bütçenin 200 milyar doları yenilenebilir enerjiye ayrılmış. Yılda yaklaşık 8 GW büyüme gereken bu alanda 7 GW civarı yakalanmış durumda, ancak 2050 için gereken depolama kapasitesi 140 GW iken bugün gerçekleşen yalnızca 50 MW.
“Bu iş çok zor, Yonca” diyor Bülent Ortaçgil… Çok zor gerçekten.